Ερνέστος Τσίλλερ: Ο αρχιτέκτονας που άλλαξε την Ελλάδα, πέθανε πάμπτωχος

Η Αρχή στην Αθήνα του 1861

Χειμώνας, 1861. Ένας φιλόδοξος 24χρονος σχεδιαστής από τη Σαξονία φτάνει στην Αθήνα ύστερα από αίτημα του φημισμένου Δανού αρχιτέκτονα Θεόφιλου Χάνσεν να επιβλέψει το χτίσιμο ενός πνευματικού ιδρύματος στην οδό Πανεπιστημίου. Ο Χάνσεν έχει αναλάβει για το συγκεκριμένο σημείο ένα οικοδομικό τρίπτυχο, την περίφημη Αθηναϊκή Τριλογία, που περιλαμβάνει, εκτός από το πνευματικό ίδρυμα, ένα πανεπιστημιακό κτήριο και ένα μουσείο. Οι εργασίες χρηματοδοτούνται από τον Σίμωνα Σίνα, ζάμπλουτο Έλληνα επιχειρηματία του εξωτερικού, διπλωμάτη, και το κτήριο θα φέρει τον τίτλο «Σιναία Ακαδημία».

«Η Ελλάδα δεν είναι Ευρώπη, αλλά θα γίνει»

Ο Έρνστ Μόριτς Τεοντόρ Τσίλλερ (Ernst Moritz Theodor Ziller) έχει ήδη φοιτήσει τα πρώτα χρόνια αρχιτεκτονικής στη Βασιλική Σχολή Οικοδομικών Κατασκευών της Δρέσδης. Αποβιβάζεται στον Πειραιά ένα κρύο πρωινό Φεβρουαρίου του 1861 και εγκαθίσταται στη Μπουμπουνίστρα (πλατεία Συντάγματος), στο ξενοδοχείο «Βυζάντιον». «Η Αθήνα είναι ένα μεγάλο χωριό, που φωτίζει με τη λάμψη του ο βράχος της Ακροπόλεως. Δεν είναι Ευρώπη, αλλά θα γίνει» γράφει στα απομνημονεύματά του. Η Αθήνα είναι ένα χωριό με χωμάτινους δρόμους, χωρίς δίκτυο αποχέτευσης, υδροδοτούμενη από κοινόχρηστες κρήνες. Έχει όμως τα αρχαία ερείπιά της, που φανερώνουν το λαμπρό παρελθόν της. Σ' αυτά τα πρότυπα προτίθεται να δουλέψει ο Τσίλλερ.

Ερνέστος Τσίλλερ: Ο άνθρωπος που έχτισε την Αθήνα

Το 1868 τον βρίσκει και πάλι στην Αθήνα με δικό του γραφείο. Η γνωριμία με τον βασιλιά Γεώργιο Α' του ανοίγει πόρτες. Ο Τσίλλερ καταφέρνει να «παντρεύει» ιδανικά ρυθμούς και εθνικά χαρακτηριστικά, εμπνεόμενος απευθείας από το αρχαιοελληνικό πνεύμα και φως. Είναι αυτός που εφάρμοσε πρώτος ό,τι ο μεταγενέστερος συνάδελφός του Κωνσταντινίδης θα κάνει ευαγγέλιο έναν αιώνα μετά: η αρχιτεκτονική είναι ο άνθρωπος μαζί με τον τόπο όπου ζει. Οι παραγγελίες πέφτουν βροχή. Λίγο πριν τη στροφή του 19ου αιώνα προς τον 20ό, ο Τσίλλερ είναι ο πλέον δημοφιλής και παραγωγικός αρχιτέκτονας στην Ελλάδα. Μεταξύ άλλων, διενεργεί σημαντικές αρχαιολογικές ανασκαφές, όπως αυτή κατά την οποία εντοπίζεται η θέση του Παναθηναϊκού Σταδίου, ενώ αποδεικνύει ότι η καμπύλωση του επιστύλιου του Παρθενώνα ήταν συνειδητή επιλογή για λόγους προοπτικής. Για το έργο αυτό ο βασιλεύς Γεώργιος του απένειμε το παράσημο του Σωτήρος. Μεταξύ των έργων του συγκαταλέγονται η Σιναία Ακαδημία, το Εθνικό Θέατρο, η Αιγυπτιακή Πρεσβεία, το Αρχαιολογικό Μουσείο, το Μέγαρο Καλλιγά, η Οικία Μεταξά στον Πειραιά, το Υπουργείο Εξωτερικών, το Παλαιό Χημείο, το Δημαρχείο Σύρου και το Δημοτικό Θέατρο Απόλλων στην Πάτρα. Ο Τσίλλερ έβαλε την υπογραφή του σε περισσότερα από 600 κτήρια σε όλη την Ελλάδα, από την Αθήνα έως τη Θεσσαλονίκη, την Πάτρα, την Καλαμάτα, την Τρίπολη και τη Σύρο. Το 1868 εγκαταστάθηκε οριστικά στην Αθήνα, έγινε Έλλην πολίτης, διορίστηκε καθηγητής του Πολυτεχνείου και κατόπιν διευθυντής των δημοσίων έργων, προσφέροντας επί εξήκοντα έτη μία εργασία αληθώς μνημειώδη.

Η Προσωπική Ζωή και το Τραγικό Τέλος

Στη Βιέννη το 1876, ο έρωτας της ζωής του τον περιμένει με εμφάνιση Ελληνίδας: η πιανίστα Σοφία Δούδου. Παντρεύονται στη Βιέννη και θα εγκατασταθούν στην Αθήνα, στο σπίτι που χτίζει ο Ερνστ σε ρυθμό ώριμου νεοκλασικισμού με αναγεννησιακά στοιχεία, στην οδό Μαυρομιχάλη, ένα εντυπωσιακό διώροφο αρχοντικό με χώρο για το γραφείο του και αίθουσα μουσικής για τη σύζυγό του. Δύο ακόμη εντυπωσιακά σπίτια χτίζει για την οικογένειά του, που στο μεταξύ έχει αυξηθεί κατά πέντε νεότερα μέλη, στην Κηφισιά και τον Πειραιά. Το 1900 η Ελλάδα διάγει περίοδο χρεοκοπίας, τα μεγάλα δημόσια έργα σταματούν και ο Τσίλλερ αναζητά τρόπο να συμπληρώσει τις τεράστιες εισοδηματικές του απώλειες. Το 1912, το αρχοντικό της Μαυρομιχάλη βγαίνει στο σφυρί και καταλήγει στον τραπεζίτη Διονύση Λοβέρδο. Η οικογένεια πέφτει σε ανέχεια. Ο αρχιτέκτονας που έχει αφήσει την υπογραφή του σε περισσότερα από 500 κτήρια πέφτει σε κατάθλιψη. Το 1923, στα 86 χρόνια του, φεύγει για το μεγάλο ταξίδι, αφήνοντας πίσω του μία οικογένεια που δεν διαθέτει ούτε τα έξοδα της κηδείας του. Η πολιτεία δεν ανταποκρίνεται στο αίτημα των φίλων του να κηδευτεί δημοσία δαπάνη. Αποφασίζουν να καλύψουν τα έξοδα εκ των ενόντων στο Α' Νεκροταφείο.