Πότε η μείωση φπα περνάει στις τιμές καταναλωτή ως 100%

Να μειώσει κανείς τον Φόρο Προστιθέμενης Αξίας – ΦΠΑ – σε τρόφιμα και είδη πρώτης ανάγκης– ή να μην τον μειώσει; Πρόκειται για ένα δίλημμα που επανέρχεται επίμονα την τελευταία πενταετία, με επιχειρήματα και από τις δύο πλευρές.

Επιπλέον, σε περιόδους πληθωριστικών πιέσεων και συρρίκνωσης της αγοραστικής δύναμης, η μείωση του ΦΠΑ και του ΕΦΚ, λειτουργεί ανακουφιστικά για τα νοικοκυριά, ενισχύοντας το εισόδημα και συμβάλλοντας τη συγκράτηση των τιμών.

Το αντεπιχείρημα, όπως το έχει θέσει επίσης επανειλημμένα και ξεκάθαρα το οικονομικό επιτελείο της κυβέρνησης, είναι ότι η μείωση ΦΠΑ όπου έχει επιχειρηθεί, δεν μετακυλίεται πάντα στις τιμές καταναλωτή, ούτε οδηγεί αυτόματα στην επιβράδυνση του πληθωρισμού.

Νέο ενημερωτικό σημείωμα,  του Ινστιτούτου Μικρών Επιχειρήσεων της Γενικής Συνομοσπονδίας Επαγγελματιών, Βιοτεχνών Εμπόρων Ελλάδας (ΙΜΕ-ΓΣΕΒΕΕ), εξετάζει τι συμβαίνει στη πράξη με τη μεταβολή των συντελεστών ΦΠΑ και ποιες είναι οι επιπτώσεις στις τιμές και στο εισόδημα των νοικοκυριών.

Ο ερευνητής του Κέντρου Προγραμματισμού Οικονομικών Ερευνών (ΚΕΠΕ), συγκεντρώνει και αξιολογεί 32 εμπειρικές μελέτες, που καλύπτουν 69 επεισόδια μεταβολής συντελεστών ΦΠΑ σε δεκάδες χώρες.

Η έρευνα δεν καταλήγει σε μια μονολεκτική ετυμηγορία, αλλά συγκρίνει διαφορετικές αγορές, οικονομίες, χρονικές περιόδους και διαφορετικές δημόσιες πολιτικές. Η μετακύλιση της μείωση ΦΠΑ στις τιμές δεν είναι ενιαία, αλλά δεν είναι διόλου αμελητέα: κυμαίνεται από 50% ως και πάνω από 90%, ενώ τα αναδιανεμητικά οφέλη για τα νοικοκυριά είναι εμφανή.

Το πιο εντυπωσιακό εύρημα της μελέτης είναι η ανατροπή που καταγράφεται στα δεδομένα. Έως το 2020, ο μέσος βαθμός μετακύλισης σε επεισόδια μείωσης του ΦΠΑ κυμαινόταν γύρω στο 50%. Με απλά λόγια, οι επιχειρήσεις κρατούσαν συχνά το μισό όφελος για τον εαυτό τους, αυξάνοντας το περιθώριο κέρδους τους, αντί να το περάσουν στον καταναλωτή.  Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το ευρωπαϊκό πιλοτικό πρόγραμμα του 1999 σε κλάδους έντασης εργασίας (π.χ. κομμωτήρια, ραφεία) όπου χώρες όπως η Ελλάδα και η Ισπανία δεν παρουσίασαν καμία μείωση στις τιμές λιανικής. Στο Βέλγιο μόλις το 13% της μείωσης πέρασε στην τσέπη του καταναλωτή.

Από το 2021 και μετά η εικόνα αλλάζει ριζικά. Δέκα νεότερες μελέτες για Ισπανία, Γερμανία, Πορτογαλία, Σλοβακία και Πολωνία δείχνουν βαθμό μετακύλισης που ξεπερνά το 90%, πρακτικά πλήρη μεταφορά του φορολογικού οφέλους στις τιμές.

Η μείωση του ΦΠΑ σε βασικά τρόφιμα στην Ισπανία το 2023 πέρασε στην τιμή σχεδόν στο σύνολό της, όπως και οι αντίστοιχες μειώσεις στη Γερμανία και την Πορτογαλία.

Η διαφορά οφείλεται εν μέρει στο γεγονός ότι οι πρόσφατες μειώσεις έγιναν σε περιβάλλον υψηλού πληθωρισμού, όπου οι καταναλωτές παρακολουθούν τις τιμές πολύ πιο προσεκτικά, και σε συνθήκες έντονης δημοσιότητας της πολιτικής, παράγοντες που φαίνεται να ενισχύουν τη μετακύλιση.