Η αθέατη κοινωνία των φυλακών

Πίσω από τις κλειστές πόρτες των ελληνικών σωφρονιστικών καταστημάτων διαμορφώνεται μια μικροκοινωνία πολύ πιο σύνθετη από εκείνη που μπορούν να αποτυπώσουν οι αριθμοί των κρατουμένων, οι εθνικότητες ή τα αδικήματα. Ανθρωποι με διαφορετική καταγωγή, οικονομική κατάσταση και κοινωνική διαδρομή καλούνται να συμβιώσουν για μήνες ή και χρόνια στον ίδιο περιορισμένο χώρο.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον αναπτύσσονται σχέσεις αλληλοϋποστήριξης, δίκτυα προστασίας, άτυπες ομάδες, αντιπαλότητες και διαφορετικές θέσεις ισχύος. Η κοινή γλώσσα και η καταγωγή μπορούν να αποτελέσουν έναν πρώτο συνδετικό κρίκο, χωρίς να είναι ο μοναδικός ή ο σημαντικότερος παράγοντας. Μετρούν επίσης τα χρήματα, η οικογενειακή υποστήριξη, οι γνωριμίες, η πρόσβαση σε νομική βοήθεια, το είδος του αδικήματος, οι προηγούμενες σχέσεις με άλλους κρατουμένους και η… εμπειρία στον χώρο της παρανομίας.

Η Σπυρέα περιγράφει μια πυραμιδική δομή στην οποία η θέση ενός κρατουμένου συνδέεται με τους οικονομικούς του πόρους, τις σχέσεις και τα δίκτυά του, αλλά και με τη δυνατότητα να επηρεάζει την άτυπη οικονομία της φυλακής. Ο Πέτσας επισημαίνει επίσης ότι η άτυπη ιεραρχία δεν είναι ανεξάρτητη από την επίσημη οργάνωση του σωφρονιστικού καταστήματος: οι σχέσεις εξουσίας μεταξύ κρατουμένων και η εξουσία του σωφρονιστικού θεσμού αλληλοεπηρεάζονται.

Σημασία έχει και το είδος του αδικήματος. Ο… άγραφος κώδικας των φυλακών δεν έχει σήμερα την απόλυτη ισχύ που αποδιδόταν σε αυτόν παλαιότερα, ωστόσο ορισμένα αδικήματα εξακολουθούν να επηρεάζουν το κύρος ή τον στιγματισμό. Καταδικασθέντες για σεξουαλικά εγκλήματα ή κρατούμενοι που θεωρούνται πληροφοριοδότες μπορεί να τοποθετούνται χαμηλότερα στην άτυπη ιεραρχία, ενώ άλλα αδικήματα συνδέονται με μεγαλύτερο κύρος. Δεν πρόκειται, πάντως, για μηχανικό κανόνα: χρήματα, γνωριμίες, βία, προσωπική φήμη και θέση στην άτυπη οικονομία της φυλακής μπορούν να ανατρέψουν την αρχική κατάταξη.

Τα χρήματα, όμως, δεν εξασφαλίζουν από μόνα τους ισχύ. Στη μελέτη των Ουίλιαμ Αλοσκόφη και Κωνσταντίνου Πανάγου για τις άτυπες ιεραρχίες αναφέρονται ακόμη και περιπτώσεις εύπορων κρατουμένων που γίνονταν στόχος εκβιασμού. Αυτό δείχνει ότι η πραγματική θέση κάποιου εξαρτάται από την ικανότητά του να μετατρέπει τους διαθέσιμους πόρους σε προστασία και αυτονομία.

Σε συνθήκες υπερπληθυσμού, η ευαλωτότητα γίνεται εντονότερη. Ο Γιάννης Πέτσας υπογραμμίζει ότι ο συνωστισμός, η υποστελέχωση και οι ελλείψεις σε βασικές υπηρεσίες μπορούν να ενισχύσουν τις συγκρούσεις και να κάνουν την ένταξη σε άτυπα δίκτυα σχεδόν αναγκαία ως στρατηγική επιβίωσης. Οσο λιγότερο μπορεί το επίσημο σύστημα να εγγυηθεί αξιοπρεπείς συνθήκες, τόσο περισσότερο χώρο αποκτούν οι ανεπίσημοι μηχανισμοί προστασίας, αλλά και εκμετάλλευσης.

Πίσω από τους αριθμούς, λοιπόν, δεν υπάρχει μια φυλακή χωρισμένη σε απλές και σταθερές κατηγορίες. Υπάρχει μια διαρκώς μεταβαλλόμενη κοινωνική πραγματικότητα, όπου η καταγωγή συναντά την οικονομική κατάσταση, το αδίκημα, τα δίκτυα υποστήριξης, την προσωπική διαδρομή και την ανάγκη για ασφάλεια. Η ουσιαστικότερη διαχωριστική γραμμή ίσως τελικά να μην περνά ανάμεσα στις εθνικότητες, αλλά ανάμεσα σε εκείνους που έχουν τα μέσα να διατηρήσουν έναν βαθμό αυτονομίας στο πλαίσιο του εγκλεισμού και σε εκείνους που εξαρτώνται περισσότερο από τους γύρω τους για να αντεπεξέλθουν στην καθημερινότητα της φυλακής.

Δίπλα στους επίσημους κανονισμούς λειτουργεί ένας ανεπίσημος κώδικας συμπεριφοράς: τι θεωρείται αποδεκτό, τι εκλαμβάνεται ως προδοσία, πώς επιλύονται οι συγκρούσεις και ποια όρια δεν πρέπει να ξεπερνιούνται. Ο κώδικας αυτός δεν είναι ενιαίος, ούτε και αμετάβλητος. Συχνά εφαρμόζεται επιλεκτικά, με τους ισχυρότερους να έχουν μεγαλύτερη δυνατότητα να τον παραβιάσουν.