Κλιματική κρίση: το αδιέξοδο του 1,5°c και ο ρόλος της κοινωνίας των πολιτών

Η παγκόσμια θερμοκρασία αναμένεται να ξεπεράσει το κρίσιμο όριο τα επόμενα χρόνια. Η ταχύτητα με την οποία θα εφαρμοστούν οι πολιτικές θα καθορίσει το μέγεθος της ζημιάς, αλλά η επιτυχία τους εξαρτάται από τον τρόπο που επικοινωνούνται στους πολίτες.

Η πρόσφατη έκθεση του Προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον (UNEP), η οποία ασχολείται με τη διαχείριση της επικείμενης υπέρβασης του 1,5°C και τον δρόμο της επιστροφής σε βιώσιμα επίπεδα, προκάλεσε αίσθηση με τα σοκαριστικά της συμπεράσματα. Το βασικό μήνυμα είναι σαφές: η παγκόσμια δράση για τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου δεν υπήρξε αρκετά γρήγορη και η υπερθέρμανση του πλανήτη αναμένεται να ξεπεράσει το κρίσιμο όριο του 1,5°C πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα μέσα στα επόμενα χρόνια.

Όπως αναλύει στο Social Europe η Μαριάννα Μπάτζιο, ερευνήτρια στη Μονάδα Κοινωνικών Πολιτικών του Eurofound, ακόμη και στο πιο αισιόδοξο σενάριο —όπου κάθε εθνικό κλιματικό σχέδιο εφαρμόζεται στο ακέραιο και όλοι οι πρόσθετοι στόχοι για την επίτευξη κλιματικής ουδετερότητας στέφονται με επιτυχία— η μέγιστη αύξηση της θερμοκρασίας υπολογίζεται ότι θα αγγίξει τον 1,8°C.

Κανένα σενάριο πάνω από τον 1,5°C δεν είναι εύκολο να το αποδεχθούμε: η στάθμη της θάλασσας ανεβαίνει με ολοένα και ταχύτερο ρυθμό, αυξάνεται η πιθανότητα κατάρρευσης ολόκληρων οικοσυστημάτων (όπως οι κοραλλιογενείς ύφαλοι), τα ακραία κύματα καύσωνα και οι πυρκαγιές πολλαπλασιάζονται, ενώ οι παγωμένες εκτάσεις του πλανήτη υφίστανται ριζικές αλλοιώσεις. Οι παγετώνες κινδυνεύουν να χάσουν περισσότερο από το ένα τέταρτο της μάζας τους έως το 2100, γεγονός που θα αυξήσει τη στάθμη της θάλασσας κατά 9 έως 12,5 εκατοστά, μεταβάλλοντας μόνιμα τους υδάτινους πόρους σε ολόκληρες περιοχές.

Είναι πολύ εύκολο να πέσουμε στην παγίδα και να ερμηνεύσουμε αυτή την εξέλιξη ως το πέρασμα ενός σημείου χωρίς επιστροφή, θεωρώντας ότι τίποτα δεν μπορεί πλέον να γίνει και ότι η μόνη μας επιλογή είναι να παραδοθούμε στο μοιραίο. Αυτή η ερμηνεία, ωστόσο, είναι απολύτως λανθασμένη, και η αντίσταση σε αυτήν έχει ζωτική σημασία.

Η λογική είναι απλή και αμείλικτη: όσο χαμηλότερη είναι η κορύφωση της θερμοκρασίας, τόσο μικρότερος είναι ο κίνδυνος. Όσο συντομότερη είναι η περίοδος που θα βρισκόμαστε εκτός ορίων, τόσο μικρότερη είναι η πιθανότητα να περάσουμε σε μη αναστρέψιμες καταστάσεις. Όσο πιο γρήγορα μειωθούν οι εκπομπές, τόσο περισσότερες μελλοντικές καταστροφές μπορούν να αποφευχθούν. Το βασικότερο πρακτικό δίδαγμα είναι ότι η προσπάθεια μείωσης των ρύπων και η προσαρμογή στα νέα δεδομένα δεν μπορούν πλέον να αντιμετωπίζονται ως διαδοχικά βήματα, αλλά ως αλληλένδετοι πυλώνες που πρέπει να προχωρήσουν ταυτόχρονα.

Για τους Ευρωπαίους, η παραβίαση των κλιματικών ορίων δεν αποτελεί πλέον απλώς μια θεωρητική πρόβλεψη. Το καυτό καλοκαίρι του 2026 απέδειξε ότι οι συνέπειές της αποτελούν ήδη κομμάτι της καθημερινότητάς μας. Ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ψηφίσει νόμους για την επίτευξη κλιματικής ουδετερότητας έως το 2050, οι τρέχουσες εκτιμήσεις δείχνουν ότι ο ενδιάμεσος στόχος του 2030 θα χαθεί για λίγο, με ένα σημαντικό μέρος της προβλεπόμενης μείωσης των ρύπων να εξαρτάται από μέτρα που δεν έχουν καν νομοθετηθεί ακόμη.

Ενώ, λοιπόν, οι ιθύνοντες παλεύουν με αυτή τη νέα πραγματικότητα, ο σχεδιασμός των πολιτικών αγνοεί συστηματικά έναν κρίσιμο παράγοντα. Τα κλιματικά μέτρα σχεδιάζονται συχνά για έναν ιδεατό πολίτη που δεν υπάρχει στην πραγματικότητα: έναν πολίτη πλήρως ενημερωμένο, χωρίς άγχη και περισπασμούς, ο οποίος έχει την οικονομική άνεση να επωμιστεί το κόστος της πράσινης μετάβασης και την ικανότητα να βγάλει άκρη με τον δαίδαλο της γραφειοκρατίας.

Σε ολόκληρη την Ε.Ε., το 84% των πολιτών συμφωνεί ότι η ανθρώπινη δραστηριότητα προκαλεί την κλιματική αλλαγή και το 94% αναγνωρίζει την επείγουσα ανάγκη να προσαρμοστούμε. Συχνά, ωστόσο, οι πολίτες που υποστηρίζουν θεωρητικά τη σωτηρία του περιβάλλοντος δεν μεταφράζουν αυτή την πεποίθηση σε καθημερινές πράξεις σχετικά με την κατανάλωση ρεύματος, τις μετακινήσεις ή τη διατροφή τους.

1. Αναδείξτε ότι η ανησυχία είναι κοινή: Η υποστήριξη για συλλογική δράση απογειώνεται όταν οι άνθρωποι νιώθουν ότι και οι γύρω τους μοιράζονται την ίδια αγωνία. Αυτό είναι ίσως το πιο ανέξοδο μέσο που διαθέτει ένα κράτος. Η αίσθηση του συλλογικού καθήκοντος αποτελεί την καλύτερη εγγύηση ότι οι πολίτες θα επενδύσουν στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και θα αποδεχτούν τις σχετικές πολιτικές. Οι άνθρωποι είναι πολύ πιο πρόθυμοι να αλλάξουν συνήθειες όταν βλέπουν ότι και οι άλλοι —και κυρίως όσοι έχουν μεγαλύτερη οικονομική επιφάνεια— κάνουν το ίδιο. Το δίδαγμα εδώ είναι ότι το να πληροφορούμε τους πολίτες για το τι κάνουν οι γείτονές τους ή η κοινότητά τους, έχει πολύ μεγαλύτερη δύναμη κινητοποίησης από το να τους βομβαρδίζουμε με στεγνά επιστημονικά δεδομένα για το κλίμα.