Γυναικοκτονίες: τι άλλαξε στις χώρες που τις αναγνώρισαν ποινικά και γιατί πρέπει να το πράξει και η ελλάδα

Από το 2020 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει σημάνει συναγερμό: η έμφυλη βία λαμβάνει διαστάσεις επιδημίας. Σύμφωνα με τον ΟΗΕ από το 2024 έως σήμερα έχουν δολοφονηθεί σε συνθήκη ειρήνης από συντρόφους ή μέλη της οικογένειάς τους πάνω από 50.000 γυναίκες και κορίτσια. Και μιλάμε μόνο για τις περιπτώσεις που έχουν καταγραφεί.

Σχεδόν 1 στις 3 γυναίκες (περίπου 30-35%) παγκοσμίως έχει υποστεί σωματική ή σεξουαλική βία, κυρίως από συντρόφους ή συγγενείς. Δηλαδή μιλάμε για εκατοντάδες εκατομμύρια γυναίκες και κορίτσια σε όλο τον κόσμο. Ο λόγος που ο ο ΠΟΥ χρησιμοποιεί αυτόν τον όρο “επιδημία”, είναι  επειδή η βία κατά των γυναικών δεν είναι μεμονωμένο γεγονός. Είναι μία συστημική παθογένεια με τεράστιες προεκτάσεις στην ψυχική και σωματική υγεία του πληθυσμού. Και η ίδια η έμφυλη βία  συνδέεται άμεσα με μακροχρόνια προβλήματα υγείας, όπως είναι η κατάθλιψη και το μετατραυματικό στρες (PTSD), οι ανεπιθύμητες κυήσεις και σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα σε περίπτωση βιασμού και, τελικά, ο θάνατος.

Σε μία Ελλάδα που μετρά 174 γυναικοκτονίες από τον Ιανουάριο του 2018 ως τον Αύγουστο του 2026, σύμφωνα πάντα με το ελληνικό Τμήμα του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου για τη Γυναικοκτονία και άλλες σχετικές εκθέσεις, έχουμε το δικαίωμα να αγνοούμε το πρόβλημα; Και, τέλος πάντων, γιατί επιμένουμε τόσο πολύ στην ποινική αναγνώριση της γυναικοκτονίας ως ξεχωριστό έγκλημα; Γιατί δεν μας καλύπτει ως όρος η ανθρωποκτονία;

Το 100% των ανθρώπων που τέλεσαν το αδίκημα της γυναικοκτονίας ήταν άντρες. Η απόλυτη πλειοψηφία των ανδρών που δολοφονήθηκαν από το 2018 ως σήμερα ήταν θύματα άλλων ανδρών. Ο αριθμός των ανθρώπων που σκοτώθηκαν από γυναίκες, ξανά από το 2018 ως σήμερα, είναι 14.

Διαδήλωση κατά των γυναικοκτονιών στο Κέιπ Τάουν, Νότια Αφρική, Σεπτέμβριος 2019 (Wikimedia Commons)

Σε 29 χώρες παγκοσμίως έχουν ψηφιστεί νόμοι που σχετίζονται με τη γυναικοκτονία. Αυτό σημαίνει διαφορετικά πράγματα. Δεν έχουν προχωρήσει όλες αυτές οι χώρες σε πλήρη αναγνώριση της γυναικοκτονίας ως αυτούσιο έγκλημα. Ορισμένες το έκαναν (όπως η Κύπρος και πολλές χώρες της νότιας και κεντρικής Αμερικής), άλλες χώρες (όπως η Ιταλία και η Ισπανία) προχώρησαν σε επιμέρους τροποποιήσεις του ποινικού κώδικα. Θεωρήθηκε το φύλο ως κίνητρο για την ανθρωποκτονία ή αναγνωρίστηκε η γυναικοκτονία ως φόνος που διαπράχθηκε κατά τη διάρκεια σεξουαλικού εγκλήματος.

Ο λόγος που αυτές τις 18 χώρες της αμερικανικής ηπείρου προχώρησαν στη νομική αναγνώριση της γυναικοκτονίας  ήταν η παραδοχή πως αυτές οι γυναίκες δε σκοτώθηκαν τυχαία.  Σκοτώθηκαν επειδή ήταν γυναίκες. Επομένως, το φύλο αποτελεί κίνητρο και αν αυτό δεν καταγραφεί, δεν θα αλλάξει τίποτα ως προς την πρόληψη.

Η διάσταση μεταξύ νόμου και κοινωνίας είναι σαφής. Το έγκλημα δεν μειώθηκε, με μόνη και φωτεινή εξαίρεση την Χιλή, όπου η κοινωνική ευαισθητοποίηση και το κοινωνικό πεδίο δράσης ανάγκασαν και τον ίδιο τον κρατικό μηχανισμό να ενεργοποιηθεί. Αυτήν την στιγμή η Χιλή καταγράφει από τους χαμηλότερους δείκτες γυναικοκτονιών παγκοσμίως.

Συγκεκριμένα, η έκθεση της Οικονομικής Επιτροπής του ΟΗΕ για τις υπόλοιπες αμερικανικές χώρες μας δίνει μία άγρια εικόνα. Παρά την ποινικοποίηση, η μείωση των κρουσμάτων είναι ελάχιστη ή μηδενική. Καταγράφονται πάνω από 3.700 με 3.800 γυναικοκτονίες ετησίως, σύμφωνα με το κέντρο ερευνών για τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Στη Βραζιλία, παρά την ψήφιση του αυστηρού νόμου Maria da Penha (2006) και τη νομική αναγνώριση της γυναικοκτονίας το 2015, οι δολοφονίες αυξήθηκαν, αγγίζοντας ιστορικά υψηλά επίπεδα. Είναι ένα γεγονός που αποδεικνύει ότι ο νόμος από μόνος του δεν αρκεί χωρίς αλλαγή κουλτούρας και κρατική προστασία.