Ο χάρτης του ανορθολογισμού στην ευρώπη

Οι μισοί Έλληνες αποδέχονται δύο θεωρίες συνωμοσίας – Τι πιστεύουν για ιούς και καρκίνο

Οι δύο αυτές ερωτήσεις περιλήφθηκαν σε έρευνα του Ευρωβαρόμετρου που είχε ως στόχο να καταγράψει τις γνώσεις και τις στάσεις των πολιτών απέναντι στην επιστήμη και την τεχνολογία. Η ανάλυση των απαντήσεων επιτρέπει να σκιαγραφήσουμε έναν ευρωπαϊκό χάρτη ευαλωτότητας απέναντι σε ανορθολογικές και συνωμοσιολογικές αντιλήψεις.

Εστιάσαμε στους ερωτώμενους που έδωσαν θετική απάντηση και στις δύο δηλώσεις: αφενός ότι υπάρχει θεραπεία για τον καρκίνο, η οποία αποκρύπτεται για εμπορικούς λόγους, και αφετέρου, ότι οι ιοί δημιουργούνται σε κυβερνητικά εργαστήρια και στη συνέχεια διαδίδονται στον πληθυσμό με στόχο τον περιορισμό της ελευθερίας του. Τέτοιες αντιλήψεις καταγράφονται σε ολόκληρη την Ευρώπη, όμως η γεωγραφική τους κατανομή παρουσιάζει έντονες διαφοροποιήσεις.

Το πιο εντυπωσιακό εύρημα είναι ότι η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες με τα υψηλότερα ποσοστά αποδοχής και των δύο ισχυρισμών. Οι δύο χάρτες παρουσιάζουν, αφενός, με κόκκινο το ποσοστό των πολιτών που θεωρούν αληθείς και τις δύο προτάσεις και, αφετέρου, με πράσινο το ποσοστό εκείνων που απορρίπτουν και τις δύο.

Η εικόνα είναι σαφής. Οι χώρες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης και κυρίως τα Βαλκάνια εμφανίζουν υψηλότερα ποσοστά αποδοχής αυτών των θεωριών. Σε μικρότερο, αλλά και πάλι αξιοσημείωτο βαθμό, ακολουθούν η Ισπανία και η Πορτογαλία. Αντίθετα, οι σκανδιναβικές χώρες και αρκετές χώρες της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης καταγράφουν πολύ χαμηλότερα ποσοστά.

Ενδεικτικά, το 56,7% των Βουλγάρων, το 56,1% των Κυπρίων και το 45,4% των Ελλήνων αποδέχονται και τις δύο προτάσεις ως αληθείς. Στον αντίποδα, το αντίστοιχο ποσοστό περιορίζεται στο 6,2% στη Φινλανδία, στο 4,5% στη Σουηδία και στο 3,7% στη Δανία.

Το εύρημα αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για τη δημοκρατική λειτουργία των κοινωνιών. Οταν ένα τόσο μεγάλο τμήμα των πολιτών υιοθετεί λανθασμένες ή συνωμοσιολογικές αντιλήψεις, ο δημόσιος διάλογος καθίσταται δυσκολότερος και η διαμόρφωση κοινά αποδεκτών θέσεων γίνεται πιο περίπλοκη.

Δεν είναι τυχαίο ότι αντίστοιχες απόψεις για τα εμβόλια, την πανδημία ή ακόμη και τον καρκίνο έχουν κατά καιρούς εκφραστεί και από πολιτικούς φορείς ή από το βήμα κοινοβουλίων.

Το επόμενο κρίσιμο ερώτημα είναι πώς κατανέμονται αυτές οι αντιλήψεις σε σχέση με τον πολιτικό αυτοπροσδιορισμό. Πρόκειται για θέσεις που εμφανίζονται κυρίως στην Αριστερά, στη Δεξιά ή στο Κέντρο; Η απάντηση μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε καλύτερα όχι μόνο ποιοι είναι περισσότερο ευάλωτοι στις θεωρίες συνωμοσίας, αλλά και πώς αυτές εντάσσονται στον πολιτικό και κοινωνικό χάρτη της Ευρώπης.

Το γράφημα εξετάζει τη σχέση ανάμεσα στον πολιτικό αυτοπροσδιορισμό των πολιτών και στη στάση τους απέναντι στις δύο συνωμοσιολογικές δηλώσεις. Οι ερωτώμενοι χωρίζονται σε πέντε κατηγορίες – Αριστερά, Κεντροαριστερά, Κέντρο, Κεντροδεξιά και Δεξιά. Με κόκκινο παρουσιάζονται όσοι αποδέχονται και τους δύο ισχυρισμούς, με κίτρινο όσοι αποδέχονται τον έναν από τους δύο και με πράσινο όσοι απορρίπτουν και τους δύο ως ψευδείς. Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι οι διαφορές ανάμεσα στις πέντε πολιτικές κατηγορίες είναι περιορισμένες. Η εικόνα παραμένει σε μεγάλο βαθμό ομοιόμορφη από την Αριστερά έως τη Δεξιά. Δεν διακρίνεται, επομένως, ένας συγκεκριμένος ιδεολογικός χώρος που να συγκεντρώνει αποκλειστικά ή συντριπτικά την αποδοχή των συγκεκριμένων ισχυρισμών.