Το κύμα των λαϊκών συνελεύσεων από την αρχαία ελλάδα στην ευρώπη: ανεκτίμητη επιτυχία ή απογοήτευση;

Μια αθόρυβη επανάσταση έχει αναζωογονήσει την ευρωπαϊκή δημοκρατία τα τελευταία χρόνια: η εξάπλωση των συνελεύσεων πολιτών σε διάφορα επίπεδα σε ολόκληρη την Ευρώπη. Μόλις ξεκίνησε η λειτουργία μιας ομάδας πολιτών σε επίπεδο ΕΕ, με σκοπό να εξετάσει την κατάσταση της ίδιας της δημοκρατίας – ένα γεγονός που θα φαινόταν αξιοσημείωτο πριν από λίγα χρόνια.

Οι συνελεύσεις των πολιτών αποτελούσαν χαρακτηριστικό γνώρισμα της Αρχαίας Ελλάδας. Εξαιρουμένων των γυναικών και των δούλων, οι άνδρες συγκεντρώνονταν για να συζητήσουν και να ανταλλάξουν απόψεις σχετικά με τον τρόπο διοίκησης της Αθήνας. Περισσότερα από 2.300 χρόνια μετά, ήρθε το Democratic Odyssey, μια ανοιχτή, αποκεντρωμένη ευρωπαϊκή πρωτοβουλία, που στόχο έχει τη δημιουργία μιας μόνιμης, διακρατικής Λαϊκής Συνέλευσης για την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Στις 26 Σεπτεμβρίου του 2023, μικρές ομάδες ανθρώπων συγκεντρώθηκαν στον λόφο που οδηγεί στην Πνύκα. Πολίτες της Αθήνας, της Ευρώπης και άλλων περιοχών ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα να συμμετάσχουν σε ένα νέο ταξίδι, με στόχο την ενίσχυση της φωνής των πολιτών στη δημοκρατική λήψη αποφάσεων.

Αυτή η τάση που εξαπλώθηκε στην Ευρώπη αποτελεί ένα φαινομενικά θετικό αντίβαρο στο αντιδημοκρατικό πνεύμα της τρέχουσας εποχής. Και αυτό πρέπει να τονιστεί, διότι πρόκειται για μια εξέλιξη που σπάνια αναδεικνύεται από τα μέσα ενημέρωσης και τις αναλύσεις των κέντρων μελετών, τα οποία επικεντρώνονται στα μακροπολιτικά δράματα.

Ο βαθμός στον οποίο αυτές οι συνελεύσεις πολιτών έχουν καταστεί ένα τακτικό και κυρίαρχο χαρακτηριστικό της ευρωπαϊκής δημοκρατίας είναι, εκ πρώτης όψεως, αρκετά εκπληκτικός. Ωστόσο, η πανταχού παρουσία αυτών των συνελεύσεων εγείρει πλέον ορισμένα δύσκολα ερωτήματα σχετικά με τον τελικό αντίκτυπό τους στη δημοκρατία.

Πριν από δέκα ή δεκαπέντε χρόνια, μικρές ομάδες υποστηρικτών της συμμετοχικής δημοκρατίας πίεζαν για τη δημιουργία τυχαία επιλεγμένων συνελεύσεων, αλλά οι περισσότεροι πολιτικοί επιστήμονες που εστίαζαν στις μεγάλες πολιτικές τάσεις έδειχναν να τις υποτιμούν. Εστίαζαν σε ό,τι εξακολουθούσε να θεωρείται η ουσία των δημοκρατικών προκλήσεων, όπως η άνοδος των αντιφιλελεύθερων λαϊκιστικών κομμάτων και οι καταστροφικές ιδεολογικές συγκρούσεις.

Την τελευταία δεκαετία, ο σκεπτικισμός απέναντι στα μικρά φόρουμ διαβούλευσης έχει εξαφανιστεί. Σήμερα, σχεδόν όλοι τάσσονται υπέρ των συνελεύσεων πολιτών. Απολαμβάνουν υποστήριξη σε όλο το πολιτικό φάσμα, από την άκρα αριστερά, περνώντας από το κέντρο, έως την άκρα δεξιά. Βιβλία και άρθρα σχετικά με το θέμα αυτό προβάλλουν πλέον αδιαίρετα τις συνελεύσεις ως τη λύση σε σχεδόν όλα τα δεινά της δημοκρατίας. Ακόμη και συγγραφείς που επικεντρώνονται σε ζητήματα υψηλού επιπέδου πολιτικής φιλοσοφίας και γενικές τάσεις που αφορούν στον τύπο του καθεστώτος, συμπεριλαμβάνουν συστηματικά ένα κάλεσμα για τοπική διαβούλευση ως μέσο αναζωογόνησης της φιλελεύθερης δημοκρατίας.

Από πολλές απόψεις, οι υποστηρικτές των συνελεύσεων έχουν επιτύχει αυτό που ζητούσαν εδώ και καιρό. Στη Δυτική και την Ανατολική Ευρώπη, οι συνελεύσεις έχουν πολλαπλασιαστεί σε όλα τα επίπεδα: τοπικό, δημοτικό, περιφερειακό, εθνικό και διεθνές. Έχουν ασχοληθεί με ένα ολοένα και ευρύτερο φάσμα θεμάτων, ξεπερνώντας την παραδοσιακή εστίασή τους σε τοπικά ζητήματα και στρέφοντας την προσοχή τους σε πιο σημαντικές πολιτικές επιλογές. Γενικά λειτουργούν ομαλά και ενθουσιάζουν τους συμμετέχοντες. Πολλές έχουν καταστεί μόνιμες και έχουν θεσμοθετηθεί πιο σθεναρά στο πλαίσιο των διαδικασιών λήψης αποφάσεων. Οι δημόσιες αρχές λαμβάνουν όλο και περισσότερο υπόψη τα αποτελέσματα των συνελεύσεων και δεν τις αντιμετωπίζουν πλέον ως απλές πράξεις δημοσίων σχέσεων.

Σε ολόκληρη την Ευρώπη, σχεδόν όλες οι μεγάλες πόλεις διαθέτουν πλέον κάποια μορφή διαβουλευτικής διαδικασίας. Τόσο η πανδημία του COVID-19 όσο και η κλιματική κρίση λειτούργησαν ως καταλύτες για μια δραματική αύξηση του αριθμού των συνελεύσεων σε επίπεδο πόλης. Μόνιμες συνελεύσεις λειτουργούν πλέον, μεταξύ άλλων, στα ανατολικά του Βελγίου και στο Παρίσι. Οι Βρυξέλλες έχουν δημιουργήσει την πρώτη μόνιμη μικτή συνέλευση, που συγκεντρώνει τυχαία επιλεγμένους πολίτες και εκλεγμένους πολιτικούς. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διοργανώνει πλέον τακτικά πάνελ πολιτών σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, μεταξύ άλλων, για σημαντικά ζητήματα όπως η ασφάλεια – πέραν εκείνου για τη δημοκρατία που βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη.

Κοινωνικές ομάδες δημιουργούν όλο και περισσότερες συνελεύσεις εκτός της αρμοδιότητας των επίσημων αρχών. Μια πρώτη μόνιμη συνέλευση υπό την ηγεσία των πολιτών συνεδριάζει πλέον στο Σταβάνγκερ της Νορβηγίας. Μια ομάδα εμπειρογνωμόνων με ισχυρή επιρροή έχει θέσει τα θεμέλια για μια πανευρωπαϊκή συνέλευση πολιτών.