Το τσιγάρο ξαναμπαίνει στο κάδρο

Για αρκετά χρόνια το τσιγάρο έμοιαζε να έχει εξοριστεί από τη μαζική κουλτούρα. Δεν εξαφανίστηκε εντελώς από τον κινηματογράφο και την τηλεόραση, αλλά έπαψε να αποτελεί απαραίτητο εξάρτημα του γοητευτικού πρωταγωνιστή. Όταν εμφανιζόταν, συνδεόταν συχνά με την αρρώστια, την εξάρτηση ή την αυτοκαταστροφή.

Ο καπνιστής δεν παρουσιαζόταν πλέον ως ο αινιγματικός άνδρας που ανάβει τσιγάρο μέσα στο σκοτάδι ούτε ως η μοιραία γυναίκα που κοιτάζει τον φακό πίσω από ένα σύννεφο καπνού. Το τσιγάρο είχε γίνει ένας κακός χαρακτήρας από μόνο του: κιτρίνιζε τα δόντια, προκαλούσε καρκίνο και σκότωνε ανθρώπους. Τώρα επιστρέφει. Όχι απαραίτητα ως καθημερινή συνήθεια, αλλά ως εικόνα.

Τις προηγούμενες δεκαετίες, οι αμερικανικές παραγωγές –ιδιαίτερα εκείνες που απευθύνονταν σε νεανικό κοινό– χρησιμοποιούσαν συχνά το κάπνισμα ως αφηγηματική προειδοποίηση. Ο χαρακτήρας που άναβε τσιγάρο πλήρωνε συνήθως το τίμημα: αρρώσταινε, έχανε τον έλεγχο ή αποκάλυπτε μια προβληματική πλευρά του εαυτού του.

Η σημερινή επιστροφή είναι διαφορετική. Το τσιγάρο δεν εμφανίζεται μόνο σε ιστορίες που διαδραματίζονται στο παρελθόν. Μπαίνει σε σύγχρονες ταινίες και σειρές, συνδέεται με νέους, γοητευτικούς και συχνά απείθαρχους χαρακτήρες και χρησιμοποιείται ως γρήγορος οπτικός κώδικας.

Ένα τσιγάρο μπορεί μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα να δηλώσει άγχος, αδιαφορία, ερωτική ένταση, μοναξιά ή εξέγερση. Ο χαρακτήρας δεν χρειάζεται να εξηγήσει ότι βρίσκεται στο όριο. Αρκεί να βγει στην πίσω πόρτα ενός μπαρ, να πάρει μια βαθιά ρουφηξιά και να αφήσει τον καπνό να κάνει τη δουλειά του σεναρίου.

Η τάση αποτυπώνεται και στους αριθμούς. Σύμφωνα με έρευνα της Truth Initiative, το 51% των 152 εμπορικότερων ταινιών που προβλήθηκαν στις ΗΠΑ το 2024 περιείχε εικόνες καπνίσματος, έναντι 41% την προηγούμενη χρονιά.

Το μεγαλύτερο μέρος αυτών των αναπαραστάσεων προήλθε από ανεξάρτητες εταιρείες και στούντιο που δεν ανήκουν στη Motion Picture Association, μεταξύ των οποίων η Amazon και η A24. Οι συγκεκριμένες εταιρείες διένειμαν 69 ταινίες με σκηνές καπνίσματος, έναντι μόλις οκτώ από τα μεγάλα στούντιο που συμμετέχουν στην ένωση.

Στη θέση της επιστρέφει η γοητεία της ατέλειας: σκοτεινά μπαρ, ανακατεμένα μαλλιά, ξενύχτι, ειρωνεία και αναφορές στην αισθητική των αρχών της δεκαετίας του 2010. Η Κέιτ Μος με το τσιγάρο στο χέρι γίνεται ξανά σημείο αναφοράς μιας γενιάς που ήταν πολύ μικρή για να ζήσει την εποχή της, αλλά αρκετά μεγάλη για να τη νοσταλγεί μέσα από το διαδίκτυο.

Για τους νεότερους της Generation Z, οι οποίοι μεγάλωσαν μέσα σε ένα περιβάλλον συνεχών προειδοποιήσεων για την υγεία, το τσιγάρο μπορεί να αποκτά την απαγορευμένη γοητεία που είχε χάσει για τις προηγούμενες γενιές. Δεν είναι απαραίτητα η ίδια η κατανάλωση που επιστρέφει, αλλά το κοινωνικό σύμβολο.

Το τσιγάρο παρουσιάζεται ως διάλειμμα από την παραγωγικότητα, τις οθόνες, τους στόχους ευεξίας και την απαίτηση διαρκούς αυτοβελτίωσης. Είναι μια μικρή, επικίνδυνη πράξη άρνησης: για λίγα λεπτά ο καπνιστής δεν εργάζεται, δεν γυμνάζεται, δεν απαντά σε μηνύματα και δεν προσπαθεί να γίνει η καλύτερη εκδοχή του εαυτού του.