Ομόλογα, πληθωρισμός και κόστος ενέργειας: η τέλεια καταιγίδα για την παγκόσμια οικονομία;

Τα κρατικά ομόλογα και οι αποδόσεις τους είναι από τους βασικότερους οικονομικούς δείκτες συνολικότερων οικονομικών τάσεων. Αυτό εξηγεί και την ανησυχία που έχει προκαλέσει η άνοδος των αποδόσεών τους. Στις 15 Σεπτεμβρίου η απόδοση του δεκαετούς αμερικανικού ομολόγου ανέβηκε στο 5,04%, που είναι η υψηλότερη απόδοση από τον Ιούλιο του 2007. Η απόδοση στα δεκαετή ιαπωνικά ομόλογα ανέβηκε στο 3,04%, το υψηλότερο επίπεδο εδώ και 30 χρόνια. Στη Μεγάλη Βρετανία η απόδοση του δεκαετούς ομολόγου έφτασε το 5,4%. Την ίδια ώρα ο επικεφαλής της Fed Κέβιν Γουόρς  δέχεται έντονες πιέσεις να μην ακολουθήσεις τις προτροπές του Τραμπ και να αυξήσει το επιτόκιο.

Τυπικά τα ομόλογα αποτελούν τη βασικότερη μορφή κρατικού δανεισμού. Το επιτόκιο τους ορίζει το ποσό που θα αποπληρωθεί όταν έρθει η στιγμή – μετά από πέντε, δέκα ή τριάντα χρόνια. Ωστόσο, όσοι αγοράζουν ομόλογα συνήθως στη συνέχεια τα πωλούν στη δευτερογενή αγορά. Με βάση την τιμή ενός ομόλογου ρυθμίζεται η απόδοσή του. Όταν ανεβαίνει η τιμή ενός ομολόγου, τότε η απόδοση μειώνεται, γιατί αυτός που το αγοράζει είναι διατεθειμένος να πληρώσει παραπάνω, άρα να πάρει  μικρότερη αύξηση των χρημάτων που κατέβαλε. Όταν υποχωρεί η τιμή ενός ομολόγου, η απόδοση αυξάνεται, ο αγοραστής πληρώνει λιγότερα τώρα, άρα θα έχει μεγαλύτερη αύξηση στο τέλος.

Η τιμή ενός ομολόγου αντανακλά την πρόβλεψη για την κατάσταση της οικονομίας του κράτους που το εξέδωσε. Αυτό έχει να κάνει με το πώς εκτιμά κανείς ότι θα κινηθεί ο πληθωρισμός – άρα και η πραγματική αξία του ομολόγου στο τέλος – αλλά και τα επιτόκια, εάν αυτά πρόκειται να αυξηθούν. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι αποδόσεις αυξάνουν όταν εκτιμάται ότι υπάρχει μεγάλος οικονομικός ή δημοσιονομικός κίνδυνος στον ορίζοντα.

Παρότι οι αποδόσεις διαμορφώνονται στη δευτερογενή αγορά, επιδρούν και στη διαμόρφωση των επιτοκίων που έχουν τα ομόλογα όταν εκδίδονται, άρα και του συνολικού κόστους δανεισμού. Εάν οι αποδόσεις παγιώνονται σε ένα εύρος, τότε και το προσφερόμενο επιτόκιο σε νέα ομόλογα θα πρέπει και αυτό να ακολουθήσει ανοδική πορεία.

Για να καταλάβουμε τις δυναμικές των κρατικών ομολόγων θα πρέπει να καταλάβουμε τη θέση τους στο παγκόσμιο χρηματοοικονομικό σύστημα.

Τώρα ένα βασικό στοιχείο που πρέπει να θυμόμαστε είναι ότι μετά την οικονομική κρίση του 2008, υπήρξε μια γενικότερη τάση αποπληθωρισμού αλλά και εξαιρετικά χαμηλών επιτοκίων. Αυτό επιτάθηκε και από τις πολιτικές ποσοτικής χαλάρωσης που επιλέχτηκαν και παγιώθηκαν είτε για να αποφευχθεί ενδεχόμενη κατάρρευση τραπεζικών συστημάτων είτε για να υπάρχει φτηνό χρήμα για τις επιχειρήσεις και να υπάρξει εντονότερη ανάπτυξη. Οριακά αυτό σήμαινε ακόμη και αρνητικά πραγματικά επιτόκια.

Ωστόσο, φάνηκε ότι οι πληθωριστικές πιέσεις δεν ήταν ένα συγκυριακό φαινόμενο. Πρώτο ο πόλεμος στην Ουκρανία και στη συνέχεια ο πόλεμος που έχουν κηρύξει οι ΗΠΑ και το Ισραήλ στο Ιράν έχουν φέρει μεγάλες αναστατώσεις στις ενεργειακές ροές, ιδίως σε σχέση με τα στενά του Ορμούζ. Έπειτα, φάνηκε ότι αντιμέτωπες με αδυναμία για τομές στην παραγωγικότητα αρκετές επιχειρήσεις επέλεξαν να αυξήσουν τιμές για να διατηρήσουν υψηλά περιθώρια λειτουργικών κερδών, κάτι που σε αρκετές χώρες οδήγησε σε μια κρίση κόστους ζωής. Ο συνδυασμός ανάμεσα στην αύξηση του κόστους παραγωγής και την αδυναμία μεγάλων τομών στην παραγωγικότητα, συνέβαλε στον τωρινό πληθωριστικό κύκλο, που όλα δείχνουν ότι θα συνεχιστεί.

Την ίδια στιγμή, όμως, η επιμονή του πληθωρισμού και η απουσία ορατής εξόδου από τις γεωπολιτικές εντάσεις που αυτή τη στιγμή τον ενισχύουν θα συνεχίσει να ασκεί πίεση και στα ομόλογα. Αυτό με τη σειρά όχι μόνο θα διαμορφώνει πίεση για υψηλότερα επιτόκια αλλά και θα αυξάνει το κόστος δανεισμού των κρατών σε μια συγκυρία που οι αναπτυγμένες οικονομίες έχουν μια διαρκή αύξηση του κόστους ετήσιας εξυπηρέτησης του δημόσιου χρέους.

Και βέβαια ο μεγάλος κίνδυνος είναι η επιστροφή σε περιοριστικές πολιτικές εν μέσω αυξημένου ενεργειακού κόστους που θα μπορούσε να πυροδοτήσει μια πιο μείζονα οικονομική κρίση και μάλιστα εντός μιας κοινωνικής συγκυρίας που ήδη σφραγίζεται από έντονη κοινωνική δυσαρέσκεια και εκλογική αμφισβήτηση των παραδοσιακών κομμάτων εξουσίας.

Όλα αυτά απλώς υπογραμμίζουν τα εύρος των προβλημάτων της παγκόσμιας οικονομίας, ιδίως όταν αναφερόμαστε στις αναπτυγμένες δυτικές οικονομίας: μεγάλες επενδύσεις σε νέες τεχνολογίες που ακόμη δεν έχουν οδηγήσει σε τομές στην παραγωγικότητα και όπου η αύξηση της κερδοφορίας που έχουν φέρει έχει πολύ περισσότερο να κάνει με αυξήσεις της αποτίμησης των επενδύσεων που έχουν κάνει σε εταιρείες ΑΙ, παρά αυξημένες κερδοφόρες πωλήσεις, υπερσυσσώρευση πλούτου στη χρηματοοικονομική σφαίρα, μεγάλες γεωπολιτικές ρήξεις με σημαντικές οικονομικές επιπτώσεις, κεντρικές τράπεζες και κυβερνήσεις χωρίς πραγματικό σχέδιο για την αντιμετώπιση φαινομένων όπως ο πληθωρισμός. Μένει να δούμε πότε πότε αυτές οι αντιφάσεις θα γίνουν όντως εκρηκτικές.