Ενεργειακή κρίση και κλιματική αλλαγή: η ελλάδα στην κορυφή του κινδύνου, ουραγός στα εργαλεία πολιτικής

Η κλιματική αλλαγή πλήττει πρώτα τον Νότο, όμως η Ελλάδα είναι από τις λιγότερο προετοιμασμένες χώρες να σχεδιάσει πολιτικές στα μέτρα των πολιτών, δείχνει έρευνα του Eurofound.

Με έναν δύσκολο χειμώνα προ των πυλών και τις τιμές της ενέργειας να καλπάζουν, τα νοικοκυριά έχουν ως προτεραιότητα να καλύψουν τις βασικές τους ανάγκες. Η θωράκιση απέναντι στην κλιματική αλλαγή περνά σε δεύτερη μοίρα. Κι όμως, η αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Η μείωση της εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα και η ορθολογική αξιοποίηση των ανανεώσιμων πηγών δεν είναι ζήτημα περιβαλλοντικού εθελοντισμού, αλλά επιβίωσης.

Ο στόχος της Ευρωπαϊκής Ένωσης για μείωση των εκπομπών άνθρακα κατά 90% έως το 2040, σε σύγκριση με το 1990, θα έπρεπε θεωρητικά να μας προστατεύει από τις αναταράξεις των διεθνών αγορών ενέργειας. Στην πράξη, ο ενεργειακός εφοδιασμός της Ευρώπης εξακολουθεί να βασίζεται κυρίως σε εισαγόμενο πετρέλαιο και φυσικό αέριο. Οι πηγές αυτές δεν είναι μόνο ρυπογόνες, αλλά και εκτεθειμένες σε ακραίες διακυμάνσεις τιμών.

Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της Eurostat, μόλις το 9,5% του πληθυσμού κατοικεί σε σπίτια που αναβαθμίστηκαν ενεργειακά την τελευταία πενταετία. Έρευνα της Greenpeace δείχνει επιπλέον ότι, ακόμη και όπου έγιναν παρεμβάσεις, αυτές ήταν κατά κανόνα αποσπασματικές και ανεπαρκείς, χωρίς ουσιαστικό όφελος σε θερμική προστασία ή εξοικονόμηση. Αντίστοιχα, η Ελλάδα έχει το υψηλότερο ποσοστό αναγκαστικής χρήσης ΙΧ, επειδή οι πολίτες δεν μπορούν να βασιστούν στις δημόσιες συγκοινωνίες. Σε μια τέτοια χώρα, η ακρίβεια στα καύσιμα δεν αντιμετωπίζεται με επιδόματα-ψίχουλα.

Περίπου το 84% των πολιτών της ΕΕ συμφωνεί ότι η κλιματική αλλαγή οφείλεται στην ανθρώπινη δραστηριότητα, ενώ το 94% αναγνωρίζει την επείγουσα ανάγκη προσαρμογής. Η στήριξη αυτή, ωστόσο, δεν μεταφράζεται αυτόματα σε καθημερινές συμπεριφορές. Το κόστος, η ευκολία, οι συνήθειες και η εμπιστοσύνη συχνά μετρούν περισσότερο από τις καλές προθέσεις.

Η τεχνογνωσία είναι συγκεντρωμένη στη βορειοδυτική Ευρώπη. Η Ιρλανδία και η Ολλανδία είναι οι μόνες χώρες στην ανώτατη βαθμίδα, καθώς αξιοποιούν συμπεριφορικά δεδομένα σε πολλούς θεσμούς, συντονίζουν τα υπουργεία και αξιολογούν συστηματικά αν οι παρεμβάσεις τους αποδίδουν. Στον αντίποδα, η Βουλγαρία, η Ουγγαρία, η Λετονία και η Ρουμανία κατατάσσονται στη χαμηλότερη κατηγορία.

Κατά το Eurofound, η Ελλάδα διαθέτει κάποια θεσμοθετημένη ικανότητα, αλλά καμία μόνιμη μονάδα που να στηρίζει συστηματικά την πράσινη μετάβαση. Έχουν υλοποιηθεί αρκετά έργα με ακαδημαϊκή υποστήριξη. Η χώρα συμμετείχε, για παράδειγμα, στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα NUDGE, που δοκίμασε παρεμβάσεις ενεργειακής αποδοτικότητας σε 472 νοικοκυριά σε πέντε χώρες. Ωστόσο, η συστηματική αξιοποίηση της συμπεριφορικής επιστήμης προσκρούει σε τρία εμπόδια: την περιορισμένη εμπλοκή των φορέων χάραξης πολιτικής, την έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού και κατάρτισης, και τα νομικά και γραφειοκρατικά προσκόμματα.

Η υπάρχουσα ικανότητα, καταλήγει η έκθεση, είναι διερευνητική και βασίζεται σε μεμονωμένα έργα, χωρίς να έχει ενσωματωθεί στη λειτουργία του κράτους. Επιπλέον, σε πολλές χώρες της Φάσης 1 τα ευρωπαϊκά χρηματοδοτούμενα έργα είναι ο κύριος και ενίοτε ο μόνος μοχλός. Αυτό σημαίνει ότι η δραστηριότητα μένει χωρίς στήριξη μόλις τα έργα ολοκληρωθούν.

Τα παραδείγματα της έκθεσης δείχνουν τι σημαίνει στην πράξη μια πολιτική σχεδιασμένη γύρω από τον άνθρωπο. Στη Φινλανδία, οδηγοί έλαβαν δωρεάν ηλεκτρικό ποδήλατο όσο το αυτοκίνητό τους βρισκόταν σε σέρβις. Ως αποτέλεσμα, η προθυμία τους να υιοθετήσουν e-bike αυξήθηκε κατά 88%.

Η Κύπρος, η πιο κοντινή μας περίπτωση, δείχνει την άλλη όψη του νομίσματος. Πάνω από το 55% των δικαιούχων επιδοτήσεων για ανανεώσιμες πηγές δεν κατάφεραν να τις αξιοποιήσουν. Πολύπλοκες ηλεκτρονικές φόρμες, τεχνική γλώσσα και αβεβαιότητα για την αποζημίωση αποθάρρυναν νοικοκυριά που ήδη δυσκολεύονταν με το ενεργειακό κόστος. Οι ερευνητές πρότειναν προσυμπληρωμένες αιτήσεις, επεξηγήσεις μίας σελίδας και βοήθεια από έμπιστους κοινωνικούς λειτουργούς. Όποιος έχει επιχειρήσει να κάνει αίτηση σε ελληνική πλατφόρμα επιδότησης θα αναγνωρίσει το μοτίβο.